Başka bir kayıttan iki saniyelik bir vokal kestin, tonunu düşürdün, döngüye aldın ve beat bir anda oturdu. Hip hop'ta, elektronik müzikte, R&B'de, pop'ta sample zaten işin temel malzemesi. Türkçe rapte de eski arabesk plaklarından kesilmiş vokalleri sık duyuyoruz. Ama o birkaç saniye için iznin yoksa şarkın yayından kalkabilir ya da gelirin başkasına gidebilir. İş bazen davaya kadar varıyor.
Gerekli izinler elindeyse ya da ses, ticari kullanıma izin veren bir paketten geliyorsa sample kullanmak yasal. İzin yoksa çoğu durumda telif ihlali yapmış olursun.
Buradakiler genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir. Kendi şarkınla ilgili somut bir sorun varsa fikri mülkiyet alanında çalışan bir avukatla konuş.
Sample mı, interpolation mı?
Stüdyoda bu iki kelime çoğu zaman birbirinin yerine kullanılıyor. Hukukta ise ayrı şeyler ve hangisini yaptığına göre alman gereken izin değişiyor.
- Sample, var olan bir ses kaydından bir parçayı (davul döngüsü, vokal, gitar riffi) alıp doğrudan kendi şarkına koymak. Yavaşlatsan, tonunu kaydırsan ya da döngüye alsan da yaptığın şey yine sample.
- Interpolation, başka bir şarkının melodisini ya da sözünü orijinal kaydı kullanmadan stüdyoda yeniden çalmak veya söylemek. Kayda dokunmuyorsun ama eserin kendisini, yani besteyi ve sözü kullanıyorsun.
Her şarkıda iki ayrı hak var
Diyelim ki o arabesk plaklarından birinden bir nakarat kestin. Elindeki birkaç saniyede iki ayrı şey var: plaktaki kayıt ve şarkının kendisi. Kanun bu ikisini ayrı ayrı koruyor, sahipleri de farklı olabiliyor. ABD'de de durum aynı, oradaki Telif Ofisi ses kaydıyla müzik eserini iki ayrı eser sayıyor.
- Master, yani ses kaydı. Genelde plak şirketinde ya da yapımcıdadır; bağımsız yayınlarda çoğu zaman sanatçının elindedir. Türkiye'de 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na (FSEK) göre bu kaydı çoğaltmana yalnızca fonogram yapımcısı ve icracı sanatçı izin verebilir (madde 80). Bu iznin de yazılı olması şart.
- Eser, yani beste ve söz. Melodi, armoni ve sözler bu tarafta. Hak besteciye, söz yazarına ve varsa müzik yayıncısına ait. Bir eseri işleyip ondan yararlanma hakkı da FSEK'in 21. maddesine göre yalnızca eser sahibinde.
Yani sample için iki izin lazım (master ve eser), interpolation için tek izin yetiyor (yalnızca eser). Plak şirketinden izni alıp besteciyi atlarsan (ya da tersini yaparsan) elindeki izin yarım kalır.
Birkaç saniyelik sample serbest mi?
Bize en çok gelen sorulardan biri bu. Prodüktörler arasında hâlâ dönen bir laf var: 3, 5 ya da 7 saniyenin altındaysa izin almana gerek yok. Rakamın kime sorduğuna göre değişmesi boşuna değil, çünkü böyle bir kural yok. Ne ABD hukukunda var, ne AB hukukunda, ne de FSEK'te. ABD Telif Ofisi de bir eserin ne kadarının izinsiz kullanılabileceğini garanti eden bir oran ya da formül olmadığını açıkça söylüyor.
Mahkemeler de yalnızca süreye bakmıyor; neyi aldığın ve onu nasıl kullandığın da hesaba giriyor. Kulağın ilk duyuşta tanıdığı kısa bir riff, bir şarkının en değerli kısmı olabilir.
Kısa tutmak riski azaltabilir, o kadar. Aşağıdaki Bridgeport ve Kraftwerk davalarında alınan parça yaklaşık iki saniyeydi ve iki dava da yıllarca sürdü.
İki saniye, yıllar süren iki dava
Bridgeport Music v. Dimension Films (ABD, 2005)
N.W.A'nın "100 Miles and Runnin'" şarkısında iki saniyelik bir gitar parçası vardı. Kaynağı, George Clinton'ın grubu Funkadelic'in "Get Off Your Ass and Jam" kaydındaki soloydu. Parçanın tonu düşürülmüş, döngüye alınmış ve 16 vuruşa uzatılmıştı. Tanıdık geldi mi? Girişteki vokale yaptığın şeyin neredeyse aynısı.
ABD 6. Daire Temyiz Mahkemesi, "önemsiz miktar" (de minimis) savunmasının ses kayıtlarında geçmediğine hükmetti ve görüşünü tek cümleye sığdırdı: "Get a license or do not sample" (Lisans al ya da sample kullanma). Kararda prodüktörü ilgilendiren bir ayrıntı daha var: riffi stüdyoda kendin yeniden çalarsan ses kaydı hakkını ihlal etmiş olmuyorsun. Eser tarafının iznine ise yine ihtiyacın var, tıpkı interpolation'da olduğu gibi.
Ama ABD mahkemeleri bu konuda hep aynı görüşte değil. 9. Daire Temyiz Mahkemesi 2016'da VMG Salsoul v. Ciccone kararında önemsiz miktar savunmasının ses kayıtlarında da kullanılabileceğini kabul etti. Madonna'nın "Vogue" şarkısında başka bir kayıttan alınmış 0,23 saniyelik bir brass vuruşu vardı. Mahkeme, ortalama bir dinleyicinin bunu fark etmeyeceğine karar verdi ve ihlal saymadı. Yani aynı soruya iki temyiz mahkemesi iki ayrı cevap verdi.
Kraftwerk ve "Metall auf Metall" (AB, 2019 ve 2026)
Sabrina Setlur'un 1997'de çıkan "Nur mir" şarkısında, Kraftwerk'in 1977 tarihli "Metall auf Metall" kaydından alınmış yaklaşık iki saniyelik bir ritim dizisi sürekli döngüde çalıyordu. Grubun iki kurucusu dava açtı ve anlaşmazlık 20 yılı aşkın bir süreye yayıldı. Bu sürede dava iki kez Avrupa Birliği Adalet Divanı'na (ABAD) kadar gitti:
- 29.07.2019 (C-476/17): ABAD'a göre bir fonogramdan çok kısa bir ses parçası almak bile kural olarak çoğaltma sayılıyor ve yapımcının iznini gerektiriyor. Ama parçayı kulakla tanınmayacak hale getirdiysen bu kural devreye girmiyor.
- 14.04.2026 (C-590/23): Bu kez konu, AB telif direktifindeki "pastiş" istisnasıydı. ABAD, her yaratıcı kullanımın pastiş sayılmayacağını söyledi. Pastiş için yeni eserin kaynağı hatırlatması, ondan belirgin biçimde ayrılması ve ona açıkça göndermede bulunması gerekiyor: üslubunu gizlemeden taklit etmek, saygı duruşunda bulunmak, onunla dalga geçmek ya da onu eleştirmek gibi. Kaynağı bilen biri bunun bir pastiş olduğunu anlayabiliyorsa yeterli. Gizli taklit ve intihal ise kapsam dışında. Kararı davaya uygulamak Alman Federal Mahkemesi'ne kaldı.
Fair use ya da alıntı seni korur mu?
ABD'de fair use
ABD'de adil kullanım (fair use) diye bir istisna var, ama nasıl işlediğini bilmeden ona yaslanma. Her olaya ayrı bakılıyor ve mahkeme dört şeyi tartıyor. Ne amaçla kullandın, kaynağı dönüştürdün mü? Aldığın eser ne tür bir eser? Ne kadarını aldın ve o kısım eserin ne kadar önemli bir parçası? Şarkın, orijinalin pazarını nasıl etkiliyor?
Asıl mesele şu: fair use önceden alınan bir izin değil. Ona ancak dava açıldıktan sonra, savunma olarak dayanabiliyorsun. ABD Yüksek Mahkemesi 1994'te Campbell v. Acuff-Rose kararında ticari bir parodinin de adil kullanım olabileceğini kabul etti, doğru. Ama şarkının ritmini ya da nakaratını taşıyan bir sample'ı "nasılsa fair use" deyip yayınlamak, mahkemede kazanacağına bugünden bahse girmek demek.
Türkiye'de alıntı (iktibas) serbestisi
Türk hukukunda ABD'deki gibi genel bir adil kullanım ilkesi yok. İzin gerektirmeyen kullanımlar kanunda tek tek sayılmış. Müzik için bakman gereken yer FSEK'in 35. maddesi. Yayımlanmış bir bestenin "en çok tema, motif, pasaj ve fikir nevinden parçalarının" bağımsız bir müzik eserine alınmasına izin veriyor. Kulağa geniş gelebilir, ama şartları sıkı:
- Alıntı yaptığın belli olmalı. Kaynak göstermeden alıntı yapmak FSEK'in 71. maddesine göre suç.
- Kaydın kendisini alıyorsan iş daha da daralıyor. 80. madde bu istisnayı fonogram ve icra gibi bağlantılı haklara da uyguluyor ama iki şart ekliyor: kullanımın, hak sahibinin meşru çıkarlarına haklı bir sebep olmadan zarar vermemeli ve onun kaydı olağan yollarla değerlendirmesine engel olmamalı.
Bir kaydı döngüye alıp üstüne ticari bir şarkı kurmak bu dar kapıdan geçer mi? Tartışmalı, buna güvenip yayına çıkma. ABAD kararları da Türkiye AB üyesi olmadığı için burada doğrudan bağlayıcı değil. Ama bu seni rahatlatmasın: şarkın dijital dağıtımla AB ülkelerinde de yayına giriyor.
Sample iznini (clearance) nasıl alırsın?
Şarkıyı dağıtıma göndermeden önce şu sırayla git:
- Ne kullandığını not et: hangi kayıttan, kaçıncı saniyeden, ne kadar aldın ve parçayı nasıl işledin (döngü, ton, tempo). Beat'i başka bir prodüktör yaptıysa bu bilgileri ondan iste. Sample'ı o kesmiş olabilir ama şarkıyı yayınlayan sensin.
- Hak sahiplerini bul. Master için kaydın sahibi olan plak şirketine ya da yapımcıya ulaşman gerekiyor; yayın bilgilerindeki ℗ satırı iyi bir başlangıç. Eser tarafında besteciyle, söz yazarıyla ve yayıncıyla konuşacaksın. Yerli bir eserse meslek birlikleri (MESAM, MSG) ve müzik yayıncıları ilk bakacağın yerler olabilir.
- İsteğini yaz. Sample'ın geçtiği demoyu, kullandığın bölümleri ve yayın planını (DSP'ler, tarih) gönder.
- Ne istediklerine bak. Hak sahipleri karşılığında genelde tek seferlik bir ücret, kayıt gelirinden pay ya da yeni eserde ortak hak payı istiyor. Reddedebilirler, hiç dönmeyebilirler de. Haftalarca cevap gelmedi diye şarkıyı yayınlamak, kapıyı çalıp kimse açmayınca içeri girmeye benzer. Sessizlik izin yerine geçmiyor.
- Anlaştığınız her şeyi yazıya dök. FSEK'in 52. maddesine göre mali haklarla ilgili sözleşmeler yazılı olmak zorunda ve konu olan haklar tek tek gösterilmeli. WhatsApp'tan gelen "olur, kullan" mesajında bu hakların hiçbiri yazmıyor.
- Hepsini yayından önce bitir. Bu iş birkaç gün de sürebilir, birkaç ay da. Çıkış tarihini izin elindeyken belirle; izin gelmeden yayınlarsan şarkıyı sonradan geri çekmek zorunda kalabilirsin.
Telifsiz paketler neyi kapsıyor?
Pakette "telifsiz" (royalty-free) yazıyor diye seslerin telifi yok sanma, hepsi hâlâ birinin eseri. Paketle birlikte bir lisans da alıyorsun; "telifsiz" kısmı, sesleri her kullandığında yeniden ödeme yapmaman demek. Şartlar paketten pakete değişiyor, o yüzden lisans metnini okumadan geçme. Mesela Splice'ın lisansında 2026 itibarıyla öne çıkan noktalar şunlar:
- Ticari ve ticari olmayan kullanım serbest; dağıtım ve DSP'lerden gelir elde etmek de buna dahil.
- Ürettiğin yeni kayıt senin. Seslerin kendisinde ise münhasır hakkın yok, aynı sesi başkaları da kullanabiliyor.
- Sesleri tek başına, sample ya da loop olarak veya yeni sample paketlerinin içinde yeniden dağıtamazsın.
- Distribütörüne göstermek için sertifikalı bir lisans belgesi oluşturabilirsin.
Ücretsiz dağıtılan paketlerde daha dikkatli ol. Bazıları yalnızca ticari olmayan kullanıma izin veriyor, bazılarının içinde de izinsiz alınmış kayıt parçaları olabiliyor. Bir forumdan ya da paylaşılan bir Drive linkinden indirdiğin "free drum kit" klasöründe lisans metni yoksa, oradaki sesleri yayınlayacağın şarkıda kullanma.
Yapay zekâyla ürettiğin sesler serbest mi?
Loop'u ya da vokali artık bir yapay zekâ aracına da ürettirebiliyorsun. Bu tarafta kurallar daha oturmadı ve sık sık değişiyor, o yüzden aşağıdakileri bugünkü durum olarak oku.
- Önce aracın kullanım şartlarına bak. Ürettiğin sesi ticari olarak kullanıp kullanamayacağını onlar belirliyor; bazı ücretsiz planlar buna izin vermeyebiliyor.
- Ürettiğin ses telifle korunmayabilir. ABD Telif Ofisi'nin 29.01.2025 tarihli raporuna göre yalnızca komutla (prompt) üretilen ve yeterli insan katkısı taşımayan çıktılar telif koruması kazanmıyor. Bu da o sesler üzerinde münhasır hak iddia etmeni zorlaştırabilir.
- Gerçek bir sanatçının sesini taklit eden yapay zekâ vokalleri ayrı bir dert. Spotify'ın 25.09.2025'te duyurduğu politikaya göre böyle bir vokal Spotify'da ancak taklit edilen sanatçının izniyle yer alabiliyor.
- Araç sana var olan bir kayda ya da melodiye çok benzeyen bir şey verdiyse, "onu yapay zekâ üretti" demek ihlal riskini ortadan kaldırmıyor.
Yayından sonra neler olabilir?
İzin sorunu çoğu zaman şarkı çıktıktan sonra patlıyor: bir sabah Content ID hak talebi bildirimi geliyor ya da hak sahibi şikâyet ediyor. O noktada şunlar olabilir:
- İzin almadığın bir sample varsa ve kaynak kayıt YouTube'un Content ID sistemine kayıtlıysa, hem şarkın hem de onu kullanan videolar hak talebi alabilir. Reklam geliri hak sahibine gidebilir ya da video engellenebilir. Hak sahibi şikâyet ederse şarkı DSP'lerden de kaldırılabilir.
- Telifsiz loop'larda durum farklı. Başkasından münhasır olmayan bir lisansla alınan sesleri de, hazır loop'ları da YouTube Content ID'ye kabul etmiyor. Yine de aynı loop'u kullanan başka bir kayıt videona haksız bir hak talebi düşürebilir. İtiraz ederken elindeki lisans belgesi işini görür.
- Sen de şarkını izinsiz kullanan başka kanallardaki videolar için Akyurt panelindeki YouTube sayfasından Content ID talebi açabilirsin. Ama önce şarkındaki seslerin münhasır hakkı sende mi, ona bak. Splice gibi bir paketten gelen loop'larda bu hak sende değil.
- Akyurt Media ile dağıtım yapıyorsan Dağıtım Sözleşmemiz bu konuda net. Sample ve interpolation izinlerini almak senin işin (madde 1.3 ve 2.4). Sorun izni alınmamış bir sample'dan, bir beat'ten ya da birinin sesini onayı olmadan yapay zekâyla klonlamaktan çıkarsa, sorumluluk tamamen sende (madde 7.4). Sample ya da beat iznini almadan yayına girmek gibi ağır ihlallerde de yayın kaldırılabiliyor (madde 8.2).
Gelirden pay mı verdin? Sample anlaşman orijinal kaydın sahibine ya da bir prodüktöre kayıt gelirinden yüzde pay veriyorsa, bunu Akyurt panelinde yayın sayfasındaki Gelir paylaşımı bölümünden tanımlayabilirsin. Pay verdiğin kişi kabul edince sonraki kazançlar otomatik bölünüyor, elle hesap yapmana gerek kalmıyor. İzin yazışmalarını ve lisans belgelerini de tek bir klasörde tut. İtiraz geldiği gün onları aramakla vakit kaybetmezsin.
Şarkını dağıtıma göndermeden önce içindeki sample'ları tek tek gözden geçir. Her birinin karşısına ya master ve eser sahiplerinden aldığın yazılı izni ya da lisansını gösterebildiğin paketi yaz. Karşısı boş kalan bir sample varsa, izin gelene kadar çıkışı ertele.
