Sevdiğin bir şarkıyı kendi tarzında kaydettin. Reels'te paylaştığın kısa bir parçası tuttu, yorumlarda Spotify'a ne zaman geleceğini soranlar var. Mix bitti, kapak hazır. Çoğu kişi bu noktada yükleme formunu açıyor, izin işini de sonraya bırakıyor. Cover'da sıra tam tersi: önce izin, sonra yayın.
Cover, başkasının yazdığı bir şarkıyı kendi yorumunla yeniden kaydetmek demek. Kayıt senin olur, şarkı ise onu yazanlarda kalır. O yüzden yayından önce besteciyle, söz yazarıyla ve varsa yayıncısıyla işini bitirmiş olman gerekiyor. Bunun yolu da nerede yayınlayacağına, hangi formatta çıkacağına ve şarkıyla ne kadar oynadığına göre değişiyor.
Buradakiler genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir. Kendi durumun için bir avukata ya da ilgili meslek birliğine danış.
Cover ne sayılır, ne sayılmaz?
Her şarkının içinde iki ayrı hak var. Biri eser, yani beste ve sözler; bunlar besteciye, söz yazarına ve varsa müzik yayıncısına ait. Öbürü kaydın kendisi, sektördeki adıyla master. Master, şarkının belli bir performansının kaydı ve icracıyla yapımcıya ait. ABD Telif Hakkı Ofisi de ikisini ayrı eser sayıyor ve lisanslarının genelde ayrı ayrı alınması gerektiğini söylüyor.
En sık karıştırılan yer burası. Cover yaptığında eseri kullanıyorsun ama kaydı sıfırdan sen üretiyorsun. Orijinal kaydın tek bir saniyesini bile kullandığın anda iş değişiyor. Orijinal enstrümantalin üstüne vokal okumak, bir uygulamayla şarkıdan vokali silip kalan altyapıyı kullanmak, kaydın bir bölümünü kendi parçana koymak: bunların hepsi master kullanımı sayılıyor. Bunun için plak şirketinden, kanundaki adıyla fonogram yapımcısından ayrıca izin alman şart. Türkiye'de bunu Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun (FSEK) 80. maddesi düzenliyor.
Türkiye'de izni kim verir?
Türkiye'de cover için kestirme bir yol yok: izin gelmeden yayına çıkamıyorsun. 5846 sayılı FSEK, şarkıyı kayda almayı çoğaltma, kopyalarını dağıtmayı yayma, DSP'lerde erişime açmayı da umuma iletim sayıyor. Üçü de eser sahibinin hakkı (madde 22, 23 ve 25).
Kime yazacağın konusunda MESAM'ın açıklaması işini kolaylaştırıyor. Yayma hakkını eser sahibi kendisi kullanıyor; MESAM buna "ilk izin" de diyor. Yani şarkıyı kendi yapımında kullanacaksan izni meslek birliğinden değil, doğrudan eser sahibinden alıyorsun, bu kullanımın bedelini de ona ödüyorsun. Eser sahibinin diğer mali haklarını ise üyesi olduğu meslek birliği takip ediyor. Türkiye'de besteci ve söz yazarlarının başlıca meslek birlikleri MESAM ve MSG; ikisi de üyeleri adına mekanik lisans veriyor.
İzni nasıl alırsın?
- Hak sahiplerini bul. Besteciyi, söz yazarını ve varsa eserin müzik yayıncısını öğren; Türkiye'de yayıncıya editör de deniyor. Kim olduklarını bilmiyorsan eserin adını ve ilk satırını MESAM'ın Mekanik Lisanslama ya da Dokümantasyon birimine gönder. Hak sahiplerinin kim olduğunu ve onlara nasıl ulaşacağını sana söylüyorlar.
- Yazılı izin al. Besteciyi aradın, telefonda "tabii, oku" dedi. Güzel haber, ama yetmez. FSEK madde 52'ye göre mali haklarla ilgili sözleşmeler yazılı yapılmak ve kapsadığı hakları tek tek göstermek zorunda. Bu belgeye muvafakatname deniyor.
- İzni ayrıntılı yazdır. MESAM'a göre belgede izni veren besteci ve söz yazarı, eserin adı ve ilk satırı, yapımın adı, varsa aranjör, geçerli olduğu bölge, adet ve süre, formatlar ve bedel açıkça yazmalı. Dijitalde yayınlayacaksan formatlar arasında DSP'lerin de geçtiğinden emin ol; formatlar kısmında yalnız CD yazan bir belge Spotify için işine yaramayabilir.
- Belgeleri sakla. Bir gün itiraz ya da hak talebi gelirse iznini gösterebilmelisin.
Seçtiğin şarkı eskiyse bir de koruma süresine bak. Koruma, eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden sonraki 70 yıl boyunca sürüyor. Birden çok eser sahibi varsa bu 70 yıl, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren işliyor (FSEK madde 27). Süresi dolmuş bir eseri Türkiye'de izin almadan kullanabilirsin. Yalnız bu süreler ülkeden ülkeye değişebiliyor; Türkiye dışında da yayınlayacaksan oradaki durumu ayrıca kontrol et.
Anonim halk türkülerinde de acele etme. MESAM anonim eserleri korumuyor, ama kendi açıklamasına göre bu eserlerin birçok versiyonunda aranjör payı olduğu için yine de hak bildirimi düşebiliyor. Bir türkü okuyacaksan en sevdiğin yorumun düzenlemesini kopyalamak yerine kendi düzenlemeni yap.
ABD'de neden daha kolay?
Çünkü orada hak sahibi cover'ına hayır diyemiyor. Bunun adı zorunlu mekanik lisans, telif yasasında Section 115 olarak geçiyor ve Türkiye'de böyle bir şey yok. Şartı şu: şarkının bir kaydı, hak sahibinin onayıyla ABD'de daha önce yayınlanmış olmalı. O zaman kurallara uyan herkes kendi versiyonunu kaydedip dağıtabiliyor, hak sahibi de karşılığında kanunun belirlediği oranda telifini alıyor.
Akışlarda mekanik telifi kim ödüyor?
Akışlarda bu telifi sen ödemiyorsun. 01.01.2021'den beri ABD'deki dijital müzik servisleri, Mechanical Licensing Collective'in, kısa adıyla The MLC'nin yönettiği toplu lisansla çalışabiliyor. Bu lisans, dinleyicinin istediği şarkıyı seçip çaldığı akışları, kalıcı indirmeleri ve süre ya da dinleme sayısıyla sınırlı indirmeleri kapsıyor. Akışlardaki mekanik telifi servis The MLC'ye ödüyor, The MLC de parayı yayıncılara ve şarkı yazarlarına dağıtıyor. Bu lisans sadece ABD'de geçerli, üstelik sync, icra ya da ses kaydı lisansının yerini tutmuyor.
İndirme, CD ve plak için ne gerekir?
İndirmelerde iş biraz karışıyor. Toplu lisans indirmeleri de kapsayabiliyor, ama ABD'de plak şirketleri indirmeler için şarkı şarkı mekanik lisans almaya devam edebiliyor. Bazı dağıtımcılar da cover'da tam olarak bunu şart koşuyor; CD Baby mesela, cover için en azından dijital indirmeleri kapsayan bir mekanik lisans görmek istiyor. CD ve plak gibi fiziksel kopyalar ise toplu lisansın hiç kapsamında değil. İndirme ve fiziksel kopyada lisansı çoğu zaman yayını yapan taraf alıyor; şarkıyı kendin çıkarıyorsan bu iş sana kalıyor.
Zorunlu lisansı kendin kullanacaksan ilk adım, hak sahibine NOI denen bir niyet bildirimi göndermek. Bunu kaydı yapmadan önce ya da kayıttan sonraki 30 gün içinde gönderebilirsin, ama her durumda dağıtımdan önce. Hak sahibini ABD Telif Hakkı Ofisi'nin kayıtlarında bulamazsan bildirimi Ofis'e yapıyorsun. Bundan sonra her ay iki işin var: telifi ödemek ve hesap dökümünü göndermek.
2026 itibarıyla yasal oran, fiziksel kopya ya da kalıcı indirme başına 13,1 sent. Şarkı beş dakikayı geçiyorsa hesap dakikayla yapılıyor: her dakika için 2,52 sent ödüyorsun, artan saniyeler de tam dakika sayılıyor. 6 dakika 10 saniyelik bir şarkı bu yüzden 7 dakikadan hesaplanıyor ve kopya ya da indirme başına 17,64 sent tutuyor. Bu evrak işiyle kendin uğraşmak istemiyorsan Easy Song gibi ücretli mekanik lisans hizmetleri var, bazı dağıtımcılar da cover lisansını ek hizmet olarak sunuyor.
Zorunlu lisansın da sınırları var
Bu lisans sana düzenlemede biraz alan bırakıyor, ama fazla değil. Şarkıyı kendi yorum tarzına uyduracak kadar düzenleyebilirsin; temel melodiye de, eserin temel karakterine de dokunamazsın. Hak sahibi açıkça izin vermedikçe düzenlemen için ayrı bir telif hakkı da iddia edemezsin. Lisans ses kayıtlarını kapsamıyor, klipte görüntüyle birlikte çalan müziği de. Klip için ayrı bir izin lazım; ona birazdan geleceğiz.
Sözü değiştirmek ya da çevirmek serbest mi?
Cover'a kendi imzanı atmanın en kolay yolu birkaç şeyi değiştirmek gibi görünür: bir dize eklersin, bir bölümü kısaltırsın, şarkıyı Türkçeye çevirirsin. FSEK'e göre bunların hepsi eser sahibinin onayına bağlı. Kanun tercümeyi ve müzik aranjmanını işlenme eser sayıyor, bir eseri işleyerek ondan faydalanma hakkını yalnız eser sahibine veriyor ve onun izni olmadan esere kısaltma, ekleme ya da başka bir değişiklik yapılamayacağını söylüyor (madde 6, 21 ve 16).
Diyelim ki İngilizce bir şarkıya Türkçe söz yazdın ve sözler gerçekten iyi oldu. MESAM'a göre yabancı bir şarkıya Türkçe söz yazmak da, şarkıyı çevirmek de orijinal hak sahiplerinin iznine bağlı. Sözleri sen yazdın diye pay da kendiliğinden gelmiyor; pay istiyorsan adaptasyon payının izin belgesine yazılması lazım. Orijinal hak sahiplerinin sana hiç pay vermeme hakkı da var. Sözü değiştirmek, dize eklemek ya da çıkarmak için de kural aynı: hak sahibinin yazılı izni olmadan olmaz.
Reels için üç şarkıyı birbirine bağladığın bir medley ya da mashup mı var? İçindeki her şarkı ayrı bir eser ve her biri ayrı izin istiyor; üç şarkı, üç ayrı izin demek. ABD'de de tablo pek farklı değil. Zorunlu lisans düzenlemeye sınırlı bir alan bırakıyor, çeviri ya da söz değişikliği de genellikle bu alanın dışında kalıyor. Öyle bir durumda yayıncıyla doğrudan anlaşman gerekiyor.
Klip çekeceksen sync izni de lazım
Cover'a klip de çekeceksen mekanik lisans yetmiyor. Müziği görüntüyle birlikte kullanma iznine sync lisansı deniyor ve bunu yayıncıdan ayrıca almak zorundasın. ABD'deki zorunlu lisans klipteki müziği kapsamıyor. MESAM da aynı şeyi söylüyor: film, dizi, reklam gibi görüntülü kullanımlarda da, tıpkı albümde olduğu gibi, eser sahibinden mutlaka izin alınması gerekiyor.
Sık karşılaşılan bir yanılgı da şu: cover YouTube'da aylardır sorunsuz duruyorsa izin meselesi de çözülmüş sanılıyor. YouTube'un cover videoları için kendine ait bir düzeni var. Şarkının yayıncısı videona Content ID ile hak talebinde bulunabiliyor. Video buna uygunsa ve sen YouTube İş Ortağı Programı'ndaysan, reklam geliri seninle yayıncı arasında orantılı olarak bölüşülebiliyor. Ama karar yayıncının; isterse videoyu engelleyebilir de. Bu düzen yalnız YouTube'da işliyor ve başka hiçbir DSP'de izin yerine geçmiyor. Aynı cover'ı Spotify'a ya da başka bir DSP'ye koyacaksan yukarıdaki izin süreci aynen geçerli.
Metadata'yı nasıl girmelisin?
İzinleri hallettin diyelim. Yükleme formunu doldururken cover'a özel birkaç kural var:
- Orijinal başlığı koru. Eserler meslek birliklerinde ve yayıncı kataloglarında adı ve yazarlarıyla kayıtlı. Başlığı değiştirirsen telifin doğru kişilere ulaşması zorlaşabilir.
- Orijinal sanatçının adını başlığa ya da sanatçı alanlarına yazma. Spotify'ın metadata stil rehberine göre cover başlıkları orijinal sanatçıya atıf yapamaz; başlıkta ya da sürüm alanında "Made Famous By", "Cover of" gibi ifadeler geçemez. Apple Music de "Cover of", "Originally Performed By", "In the Style of" ve "Tribute to" gibi ifadeleri kabul etmiyor, orijinal sanatçının adı da hiçbir sanatçı alanında yer alamıyor. Aramada çıkmak için o ismi başlığa sıkıştırmak akla ilk gelen numara, ama o ismin yeri sosyal medya.
- Besteci ve söz yazarı alanlarına orijinal eser sahiplerini yaz. Spotify rollerin doğru girilmesini ve besteci bilgisinin eksik olmamasını istiyor. Performansa katılmayan besteciler ana sanatçı ya da konuk sanatçı olarak listelenmez.
- Sürüm bilgisini Versiyon alanına yaz. Akyurt Media yayın sihirbazında Acoustic ya da Live gibi bilgiler için ayrı bir Versiyon alanı var, bunları başlığa eklemene gerek yok.
- Kendi sanatçı adınla yayınla. Spotify'a göre yanıltıcı sanatçı adı, başlık ya da sürüm bilgisiyle çıkan cover'lar ihtar alabiliyor, hatta engellenebiliyor.
Orijinal sanatçının adını kullanacağın yer Instagram ve TikTok paylaşımların. Reels ya da TikTok açıklamasına şarkının adını, orijinal sanatçıyı ve bunun bir cover olduğunu yaz; istersen sanatçıyı da etiketle. Instagram aramada açıklamalara da baktığı için o şarkıyı arayan biri senin videona da denk gelebilir.
Orijinalin kopyası gibi duyulmasın
Apple Music bu konuda net: stil rehberine göre orijinale çok benzeyen kayıtlar, ister sound-alike, ister cover, ister tribute diye gelsin, kabul edilmiyor. Spotify da orijinali taklit eden sanatçıları ve dinleyiciyi yanıltmak için hazırlanmış içerikleri reddedebiliyor. YouTube ise karaoke ve taklit kayıtları Content ID referansı olarak almıyor.
Senin için en sağlam yol, şarkıyı gerçekten kendi tarzında yorumlamak ve kaydın sana ait olduğunu ilk saniyeden belli etmek.
Bunu TikTok başlangıcını seçerken de düşün. Yayın sihirbazındaki bu alan, şarkının TikTok ve Instagram'da hangi saniyeden başlayacağını belirliyor; çoğu kişi buraya nakaratı koyuyor. Cover'da da çoğu zaman doğru tercih bu, çünkü kaydırırken insanı durduran şey tanıdık bir nakarat. Mesela nakarat 0:48'de giriyorsa başlangıcı oraya koy. Yeter ki o birkaç saniyede senin yorumun da duyulsun.
Akyurt Media izinleri senin yerine alıyor mu? Hayır. Cover lisansı almıyoruz, sağlamıyoruz da; izinleri yayından önce tamamlamak sana düşüyor. Dağıtım Sözleşmesi'ne göre başkasına ait içerikte gereken bütün izinleri senin almış olman şart (madde 2.4). İzinsiz bir cover'dan ya da yanlış yazar/besteci bilgisinden doğan sorumluluk da sende (madde 7.4).
Yayına göndermeden önce son kontrol
Yükleme ekranını açmadan önce şu listeden bir geç:
- Şarkının bestecisini, söz yazarını ve yayıncısını öğren.
- Yayınlayacağın ülke ve formatlara göre izni al: Türkiye'de eser sahibinin yazılı izni, ABD'de indirme ve fiziksel kopya için mekanik lisans.
- Sözü değiştirdiysen, şarkıyı çevirdiysen ya da düzenlemeyi elden geçirdiysen bunun için ayrı yazılı izin al.
- Orijinal kayıttan tek saniye kullanma; kullanacaksan plak şirketinden master izni al.
- Klip yayınlayacaksan sync iznini ayarla.
- Başlığa dokunma, orijinal sanatçının adını başlığa yazma, besteci ve söz yazarı bilgisini eksiksiz gir.
- Bütün izin belgelerini bir yerde sakla.
Şarkını seçtiysen ilk iş eserin adını ve ilk satırını MESAM'a gönder, hak sahiplerinin kim olduğunu öğren. Yayın tarihini de izin belgesi eline geçtikten sonra belirle.
